Åarjelsaemien (Sørsamisk) – Aldring og helse

Åarjelsaemien (Sørsamisk)

Bïevnesh jïh dïrregh saemien gïeline jïh kultuvreperspektijvine

Gïele jïh kulturelle maadtoe joekoen vihkeles båehtjierdimmesne demenseste. Dan åvteste bïevnesh jïh dïrregh saemien gïeline tjöönghkebe daejtie sæjrojde.

Prosjekte Aldring og helse, laavenjostosne jeatjah vierhtieinstaansigujmie, bïevnesh jïh dïrregh evtedeminie jïh sjïehtedeminie mah leah stuvreme almetji vööste mej saemien gïele- jïh kultuvremaadtoe. Healsoedirektoraate lea barkoem dåårjeme jïh akte bielie Demensesoejkesjistie 2020.

Bïeljelh maaje materijellen bïjre mah leah evtiesovveme desnie gusnie datne barkh, jïh maam datne sïjhth mubpiejgujmie juekedh daennie nedtesæjrosne. Mijjieh veeljeme nöörjen teekstem meatan vaeltedh, guktie almetjh mah eah saemien soptsesth aelhkebelaakan maehtieh bïevnesi bïjre bievnedh jïh dejtie guhkiebasse åehpiedehtedh.

Ræhpasvoete demensen bïjre – Bïevnesefilme demensen bïjre saemien gïele- jïh kultuvreperspektijvine. Filme bïevnesh vadta ovmessie demenseskïemtjelassi bïjre, kommunikasjovnen jïh ektiespïelen bïjre almetjinie mij demensen åtna, jïh bïevnesh reaktan bïjre healsoe- jïh hoksedïenesjidie.

Saemien aalkoealmetjh gosse demensem sovmehte

Juktie kognitijve biehtemem jïh demensem saemien aalkoealmetji luvnie salkehtidh, jïjtsh juvnehtimmieh leah dorjesovveme. Juktie krïevenasside dåastodh eensi salkehtimmien bïjre jïh hijven båehtjierdimmien/ dåarjoehtimmien bïjre dellie joekoen vihkeles healsoe- jïh hoksebarkijh daajroem utnieh kultuvren jïh fuelhkien viermien bïjre jïh guktie almetje healsoem, skïemtjelassem jïh båehtjierdimmiem guarkoe.

Akte tjarke juvnehtimmie Nasjonaale faageles njoelkedassine demensen bïjre, almetjh saemien kultuvremaadtojne jïh gosse demensem sovmehte, byöroeh salkehtimmiem sjïerehealsoedïenesjisnie åadtjodh gosse gïele, ööhpehtimmiedaltese jïh /jallh kultuvre lea akte heaptoe salkehtæmman aalkoehealsoedïenesjinie, jalhts tjïerteste saemien kultuvremaadtoe oktegh ij leah akte jïjtse krïevenasse juktie sjïerehealsoedïenesjisnie salkehtidh. Årrode tsåatskeles toelhkedïenesjh maehtieh daerpies årrodh.

Doh kognitijve goerehtallemedïrregh MMSE-NR3 jïh RUDAS mah leah meatan basaale salkehtimmesne demenseste leah jarkoestamme noerhtesaemien gïelese.

Vuartesjh skaalam/skaalah jïh teesth

Gïeh mannem vuejnieh? – Filme demensen bïjre

Filme unnebe maanide sjeahta mah tjidtjiem, aehtjiem jallh jeatjah fuelhkielïhtsegem demensine utnieh, jïh maahta bïevnesebarkosne åtnasovvedh. Filme akten nïejten bïjre mij tjidtjiem åtna demensine. Nïejte såemies dejstie åssjaldahkijste buakta mah maehtieh jijhtedh gosse akte dejstie eejhtegijstie faahketji jorkese bielelen maana guarkoe mannasinie. Filmesne altese murredskreeke, snjågloe ”Huske”, soelkehte jïh viehkehte jïh sutnjien demensen bïjre soptseste.

Filme lea noerhtesaemien, åarjelsaemien jïh julevsaemien gïeline jïh vuelieteekstine.

Bïevnesematerijelle

Daesnie bïevnesematerijelle saemien jïh nöörjen gïelesne, mij maahta sjyöhtehke dïrregh demensehoksesne jïh sïejhme healsoe- jïh hoksedïenesjisnie årrodh. Vedtieh mijjese maaje raerieh materijellen bïjre, maam sïjhtebe vuarjasjidh juekedh daennie sæjrosne.

Teemagærjetjh

Temahefte – Helse- og omsorgstjenester til samiske eldre (Norsk)

Teema-aarhke demensen bïjre

Prosjekte Aldring og helse ovmessie teema-aarhkh dorje sjyöhtehke bïevnesigujmie demensen bïjre. Ulmiedåehkieh daejtie bïevnesidie leah almetjh demensine, lïhke fuelhkie, healsoebarkijh jïh jeatjah iedtielahtjh. Vuartesjh doh ovmessie teema-aarhkh daesnie:

Demensen bïjre

Govlesadteme jïih ektesne årrodh

Tryjjesvoeteteknologeles dalhketjh almetjidie demensine

Reaktah jïh dïenesjh

Åelielatjkoe – Legalluhpiedimmie – Åvteseluhpiedimmie

Darjomegærjah

Mearragáttis duoddarii – sámi borramuš institušuvnnas/Fra kyst til vidde – samisk mat på institusjon, bïhkedassigujmie aerpievuekien saemien beapmose (Grønmo, K. & Grønmo, E. 2004).

Sáme biebbmo vuorrasijda/Samisk mat for eldre, bïhkedassh båeries beapmoeaerpievuekide voeresidie jïh joekoen almetjidie demensine jïh dej lïhke fuelhkie (Karlsen, I. 2011).

Måjhtah goh, guvviebaakoegærja vuesehte sïejhme daeverh spidtjeburrien, mearoe- jïh jaevriegöölijen jïelemistie, jïh aaj båatsoeburrien byjreskistie. Voeresalmetjh åadtjoeh gïehtjedidh guvvieh mah leah åehpies jallh aaj mujhtehtieh voereskodtjen jïjtse vaaseme jaepide. Guvviem naan åehpies dirregistie maahta jealadehtedh deahpadimmiem mij joe lea åajaldehteme, jïh vaejtie aaj baakoeh mah leah dabranamme almetjen vuerkesne. Gærja noerhtesaemien, åarjelsaemien jïh julevsaemien gïelesne. (aktive lenker med flyere på hvert språk)

Nordsamisk: https://ovttas.no/nb/girji_muittatgo-husker-du
Sørsamisk: https://ovttas.no/nb/girji_majhtah-goh-husker-du
Lulesamisk: https://ovttas.no/nb/girji_mujta-gus-husker-du

Reektehtsh

Demeansaplána 2020 (Nordsamisk)

Demensplan 2020 (Norsk)

Personer med nedsatt funksjonsevne og samisk bakgrunn – politiske anbefalinger (Svensk)

Aalkoe-almetjh jïh demense Noerhtelaantine/Urfolk og demens i Norden – Rapport fra Nordisk Velferdssenter (Sørsamisk)

Filmh

Ræhpasvoete demensen bïjre – Bïevnesefilme demensen bïjre saemien gïele- jïh kultuvreperspektijvine

Gïeh mannem vuejnieh? – Filme demensen bïjre

Jeatjah bæjhkoehtimmieh

Maid odne ges barggan? – sámekultuvrralš doaimmat vuorasolbmuide/Hva skal jeg gjøre i dag, tro?- samiske kulturelle aktiviteter for eldre (Nordsamisk/Norsk)

Kulturtilpasset åndelig omsorg ved livets slutt (Nordsamisk/Norsk)

Mátkeloahpa ovddasmoraš/Omsorg ved livets slutt (Nordsamisk/Norsk)

Etihkka reflekšuvdnakoarttat/Etiske refleksjonskort (Nordsamisk/Norsk)

Nedtetjaalesijjieh

Helsedirektoratet

Nasjonal faglig retningslinje om demens

Mij demense lea bïevnesh demensen bïjre sjïehteladteme almetjidie evtiedimmieheaptojne jïh kognitijve funksjovnegiehpiedimmine.

Sámi álbmoga buhcciidruovttuid ja ruoktobálvalusaid ovddidanguovddáš Finnmárkkus/Utviklingssenter for sykehjem og hjemmetjenester til den samiske befolkningen i Finnmark

Aldring og helse

Nordens välfärdscenter